मुग्लिङ । चितवनको इच्छाकामना गाउँपालिकाको प्रमुख बजारको रुपमा स्थापित मुग्लिङ बजार र आसपासका क्षेत्रहरुको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि नयाँ प्रयासको थालनी गरिएको छ । जसअन्तर्गत पर्यटनको क्षेत्रमा कार्यरत विभिन्न सामाजिक संस्थाहरुको सहकार्यमा नयाँ वर्ष २०८३ को आवसमा दुईदिने इको–रिट्रिट कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो ।

मुग्लिङ नजिकै रहेको आँबुखैरेनी ४ स्थित मोटेल डु मुग्लिङमा आयोजित कार्यक्रममा  अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउने एउटा महत्वपूर्ण प्लेटफर्म सिर्जना गरिएको थियो। १०० भन्दा बढी सहभागीहरूको उपस्थिति रहेको यस कार्यक्रमले मुग्लिङलाई केवल बाटोमा पर्ने स्थान मात्र नभई, समावेशी र आकर्षक पर्यटन गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको आयोजकले दावी गरेको छ।

यस इको–रिट्रिटको मुख्य उद्देश्य अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई अन्यसँग अर्थपूर्ण रूपमा जोड्ने वातावरण सिर्जना गर्नु, समावेशीतालाई प्रवर्द्धन गर्नु र अपाङ्गता सम्बन्धी समाजमा रहेका गलत धारणाहरूलाई चुनौती दिनु थियो। यसले पर्यटन व्यवसायी, समुदायका अगुवा र विभिन्न संस्थाहरूले सबैका लागि पहुँचयोग्य यात्रा अनुभव कसरी बनाउन सक्छन् भन्ने देखाएको छ।

### पर्यटनमा समावेशीताको दृष्टि

यस कार्यक्रमको मुख्य लक्ष्य स्पष्ट थियो—अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले पर्यटन क्षेत्रमा सक्रिय सहभागिता जनाउन सक्ने वातावरण बनाउनु। कार्यक्रममा यो सन्देश दिइयो कि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू सेवा लिने मात्र होइनन्, उनीहरू पर्यटन क्षेत्रका महत्वपूर्ण योगदानकर्ता पनि हुन्। विभिन्न अनुभव र प्रस्तुतिहरूले उनीहरूको क्षमता र सम्भावनालाई उजागर गरेका थिए।

कार्यक्रमका आयोजकमध्ये एक सुरज सिलवालले नेपालको पर्यटनलाई संस्कृति, प्रकृति र पहुँचयुक्तताको आधारमा पुनः ब्रान्डिङ गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए। साथै, उनले अपाङ्गता समन्वय समितिहरूलाई समावेशी पर्यटनका लागि सक्रिय भूमिका खेल्न आग्रह गरे।

### अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको सशक्तिकरण

कार्यक्रममा अर्जुन बोहोराजस्ता अधिकारकर्मीहरूले आफ्नो धारणा राख्दै भने, “हामी पनि यात्रु हौँ, र हाम्रो सक्रिय सहभागिताले सबैले देशको सौन्दर्य र संस्कृतिको अनुभव गर्न सक्छन्।” त्यसैगरी, Seeing Hands Nepal का संस्थापक चिरञ्जीवी पौडेलले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सेवाग्राही मात्र नभई व्यवसायिक साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्नेमा जोड दिए।

### धारणामा परिवर्तन र सचेतना

यस कार्यक्रमको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको समाजमा रहेका गलत धारणाहरूलाई तोड्नु थियो। सहभागी तथा आयोजक राकेश कोइरालाले दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूलाई सीमित भूमिकामा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति गलत भएको बताए। सहभागीहरूले पनि आफ्नो सोचमा परिवर्तन आएको अनुभव साझा गरे। एक दृष्टिविहीन सहभागीले भने, “पहिले त्रिशूली नदीलाई दुःखसँग जोड्थेँ, अहिले एड्भेन्चर र रमाइलोको रूपमा हेर्न थालेँ।” अर्को सहभागीले पहिलो पटक दृष्टिविहीन व्यक्तिसँग अन्तरक्रिया गर्दा उनीहरूको क्षमता र दृढता महसुस गरेको बताए।

### समावेशी पर्यटनको व्यवहारिक उदाहरण

मोटेल डु मुग्लिङमा सम्पन्न यस कार्यक्रममा १०० भन्दा बढी सहभागीहरू थिए, जसमा दृष्टिविहीन थेरापिस्ट, अधिकारकर्मी, पर्यटन व्यवसायी र कलाकारहरू सहभागी थिए। कार्यक्रमअन्तर्गत वेलनेस सेवा, र्‍याफ्टिङ, पौडीजस्ता गतिविधिहरू सबैका लागि पहुँचयोग्य बनाइएको थियो। विशेषगरी, र्‍याफ्टिङ कार्यक्रम क्षेत्रीय स्तरका अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवी नदी गाइडहरूको नेतृत्वमा सञ्चालन गरिएको थियो, जहाँ दृष्टिविहीन सहभागीहरूले पनि सक्रिय रूपमा भाग लिई त्रिशूली नदीको चिसो पानीमा निकै रमाइलो अनुभव गरेका थिए।

यो कार्यक्रम Wandering Trail Adventure, Art & Soul Foundation Nepal, Project Uddeshya, Escapade Nepal, Seeing Hands Nepal र JCI Ichchhakamana जस्ता संस्थाहरूको सहकार्यमा आयोजना गरिएको थियो। यसले समावेशी पर्यटन भनेको केवल सहभागिता मात्र नभई, सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै पुनः सोच्नुपर्ने कुरा देखाएको छ।

### अभियान, केवल ट्रेन्ड होइन

आयोजक जीवन केसीले भने, “समावेशी पर्यटन भनेको विद्यमान प्रणालीमा केही मानिस थप्ने कुरा मात्र होइन, सबैलाई समेट्ने गरी प्रणाली नै परिवर्तन गर्ने कुरा हो।” यसले पर्यटन क्षेत्रमा सबैका लागि समान अवसर सुनिश्चित गर्न आवश्यक सुधारतर्फ संकेत गरेको छ।

### समावेशी पर्यटनका प्रभावहरू

यस कार्यक्रमले समावेशी पर्यटनका व्यापक प्रभावहरू पनि देखाएको छ:

* *आर्थिक प्रभाव:* विविध पर्यटक आकर्षित गर्दै रोजगारीका अवसर सिर्जना
* *सामाजिक प्रभाव:* सम्मान, समानता र बुझाइको विकास
* *प्रणालीगत परिवर्तन:* पहुँचयुक्त मापदण्ड र डिजाइनको प्रवर्द्धन
* *स्थानीय विकास:* दिगो र समुदायमा आधारित पर्यटनको प्रवर्द्धन

### नेपालको भविष्य: समावेशी पर्यटन

यस इको–रिट्रिटले नेपाललाई समावेशी, पहुँचयुक्त र जिम्मेवार पर्यटनको क्षेत्रमा अग्रणी बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम चालेको छ। मुग्लिङलाई विविधता र समावेशीताको केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गर्दै, यसले पर्यटनमार्फत सम्बन्ध विस्तार, सम्मान वृद्धि र प्रणालीगत परिवर्तन सम्भव छ भन्ने देखाएको छ।