मान्छेले संस्कृतिलाई बनाउँछ, संस्कृतिले मान्छेलाई । त्यसकारण दुवैबीचको सम्बन्ध पारस्परिक हुन्छ । जनावर र मान्छेलाई छुट्याउने मुख्य तत्व भनेकै संस्कृति हो । मान्छेसँग संस्कृति हुन्छ, जनावरसँग हुँदैन । संस्कृति मान्छेका लागि सम्पूर्ण कुरा हो, जीवन जिउने तरिका हो । यति महत्वपूर्ण भइकन पनि हामीले संस्कृतिलाई सही तरिकाले बुझ्न सकेका छैनौं, जसले गर्दा समाजमा द्वन्द्व भइरहेको हुन्छ । 

संस्कृतिलाई सही तरिकाले ग्रहण गर्दामात्र हाम्रो हित हुने हो । सतही, त्रुटिपूर्ण बुझाइले एकताभन्दा पनि विभाजन ल्याउँछ । म यहाँ यही विषयलाई छोटकारीमा व्याख्या गर्न गइरहेको छु । 

प्रतिकात्मक संरचना:
संस्कृतिको सीधा अर्थ हुँदैन । त्यसकारण संस्कृतिलाई सतही तरिकाले मात्रै बुझ्नु हुँदैन । झट्ट हेर्दा, जे देखिन्छ, त्यो संस्कृति हुँदैन । दृश्यभन्दा अदृश्य पक्षले संस्कृति निर्माण भइरहेको हुन्छ । गहिरो अर्थ लुकिरहेको हुन्छ । मानौं, संस्कृतिमा कसैले ढुङ्गाको प्रयोग गरेको छ भने त्यो ढुङ्गा हुँदैन, भगवान हुन्छ । 

यसबाट के बुझिन्छ भने सीधारुपमा ढुङ्गा देखिए पनि त्यो ढुङ्गा हुँदैन । ढुङ्गालाई ढुङ्गा नै देख्नु भनेको सतही हेराइ हो । जस्तो देखिन्छ उस्तै हेराइ । ढुङ्गालाई भगवान देख्नु भनेको प्रतिकात्मक हेराइ हो । 

संस्कृति सीधारूपले होइन, प्रतिकात्मकरूपमा बुझ्नुपर्ने कुरा हो । सांस्कृतिक अभ्यास, अनुष्ठान र परम्परामा गहिरो अर्थ लुकेको हुन्छ, जसलाई बुझ्न हामीले त्यसको प्रतिकात्मक पक्षलाई खोतल्नुपर्छ । प्रसिद्ध मानवशास्त्री क्लिफर्ड गर्जका अनुसार, संस्कृति भनेको अर्थहरूको जटिल सञ्जाल हो, जसमा मानव जाति बाँधिएका हुन्छन् । 

गुरुङहरुले पय (अर्घुम/मृत्यु संस्कार) गर्दा त्यहाँ पच्यु, क्ल्हेब्री, बोन्पो लमहरु  आफ्नो शास्त्रलाई लयात्मक तरिकाले बाचन गर्दै ङ्अ, त्हदु (ढ्याङ्ग्रो) इतयादिलाई ताल मिलाएर बजाउँदै मृतकको वरिपरि घुम्छन् । यो दृश्यलाई सीधा अथवा सतही तरिकाले हेर्दा, गीत गाएर रमाइलो गरेजस्तो देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा मान्छे मरेको छ, दुःखमा परेको छ, गीत गाउँदै मनोरञ्जनमा रम्ने भन्ने आभास हुन सक्छ । तर, यो बाहिरी बुझाइ मात्र हो, सत्य होइन । त्यसैले गुरुङहरुको दृष्टिकोणमा यो मनोरञ्जन होइन । 

मान्छे मरेपछि शरीर मर्छ । तर, आत्मा मर्दैन । आत्मालाई सिमिनाँसा (पितृलोक) पु¥याउनुपर्ने हुन्छ । तर, पितृहरु सजिलै जान मान्दैनन् । आफ्नो घर, परिवार, साथीभाइ, ठाउँ आदिलाई भौतिकरूपमा छोड्न अत्यन्तै गाह्रो हुन्छ । त्यसैले फकाउनुपर्ने हुन्छ । फकाए पनि सजिलै जान मान्दैनन् । जति पनि नाचेजस्तो दृश्यहरु सबै मृतात्मालाई फकाउने, सिमिनाँसा पु¥याउन सुरक्षित यात्राको लागि गरिने एउटा सांस्कृतिक प्रकृया हो । मनोरञ्चन गरेजस्तो देखिए पनि यो वास्तवमा मनोरञ्जन नभएर आत्मालाई पितृलोकमा पु¥याउन आवश्यक विधि गरेको हो । यसरी बुझियो भने त्यही दृश्य स्वाभाविक, अर्थपूर्ण र आवश्यक लाग्न थाल्छ । 

पच्यु पैंडी चिवा यारजङ्ग क्रोम्छैं तमूका अनुसार मृतात्मा पितृलोकमा एक्लै जान मान्दैन । हामी बाँचुञ्जेल कोही न कोहीको साथमा हुन्छ । जन्मदा पनि सालसँग जन्मिएको हुन्छ । त्यसैले साल हाम्रो साथी हो । पछि छुट्टिने हो । विवाहअघिसम्म हाम्रो साथी आमा हो । पछि श्रीमान्–श्रीमती एकअर्काकोे साथी हुन्छन् । तर, मर्दा एक्लै मर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले मृतात्माले त्यो बेला पनि साथ खोजेको हुन्छ । त्यसैले गुरूङ जातिको मृत्यु संस्कारमा मृतकको साथीको लागि बाख्रा काटिएको हुन्छ । पितृलोक जाने बाटो त्यस्तो सहज पनि हुँदैन । 

मृतात्मालाई विभिन्न मों (भूतप्रेत)बाट छुटकारा दिँदै सुरक्षित यात्रा गराउनुपर्ने हुन्छ । यसको लागि मासु चढाइन्छ । विश्वकै आदिवासी संस्कारमा बलि दिने कुरा सामान्य हो । जङ्गली युगमा शिकार खेलेर जीवीकोपार्जन गर्नुपथ्र्यो । आदिम युगबाटै विकसित हुँदै आएको आदिवासी संस्कारलाई बाहिरी आँखाले हेर्दा मान्छे मरेको बेला जनवारमाथि हिंसा गरेको देखिन्छ । तर, भित्री आँखाले हेर्दा यसको अर्थ ठीक उल्टो छ । बाख्राको हंसलाई साथीको रूपमा पठाएको हो । बाहिरी आँखाले हेर्दा दुःख पर्दा मासु खाएको देखे पनि भित्री आँखाले हेर्दा भूतप्रेतलाई सन्तुलनमा ल्याउन मासु खुवाएको हो । भ्रम नहोस्, यो मासु मृतकको परिवारले खाँदैनन् ।  

संस्कृतिलाई बाहिरी अथवा सतहीरूपमा मात्र विश्लेषण गर्दा यसको वास्तविक अर्थ र महत्वलाई गुमाउन पुग्छौं । संस्कृति एक जटिल संरचना हो, जसले समाजका सदस्यहरूको सोच, मान्यता, र विश्वासलाई अभिव्यक्त गर्दछ । 

सांस्कृतिक द्वन्द्व:
संस्कृति प्रतिकात्मक हुन्छ भनेर नबुझ्दासम्म जुनसुकै बेला पनि समाज द्वन्द्वमा फस्न सक्ने खतरा रहन्छ । एकथरी मानिसहरु संस्कृतिलाई सीधा तरिकाले हेरेर बुझ्न खोज्छन् । तर संस्कृति कहिल्यै त्यस्तो हुँदैन । संस्कृतिलाई भित्री अर्थबाट बुझ्नुपर्ने हुन्छ । जस्तै माथिको उदाहरणमा पनि सोझै बुझ्नेले बाख्रा काटेको दृश्यलाई हिंसा देख्ने भयो, मृतात्मालाई फकाएको दृश्यलाई दुःख पर्दा पनि नाचेको, गाएको देख्ने भयो । 

यस्तो खालको सतही दृष्टिकोण र प्रतिकात्मक दृष्टिकोण ठीक उल्टो छ । त्यसकारण संस्कृतिलाई सही तरिकाले बुझ्न सकेन भने यसले समाजमा द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ । सांस्कृतिक द्वन्द्व निर्मूल गर्न संस्कृतिलाई सतहीबाट होइन, प्रतिकात्मकरूपमा बुझ्न जरूरी छ । बाहिरी आँखाले होइन, भित्री आँखाले हेर्न जरूरी छ । स्पष्ट हुन जरुरी छ । यति मात्र बुझ्न सके पनि संस्कृतिको न्यायोचित विश्लेषण गर्न सक्छौं । सम्भावित द्वन्द्वबाट समाजलाई बचाउन सकिन्छ ।  

निष्कर्ष:
सतही आँखाले हेरेर मात्रै संस्कृतिको वास्तविक महत्व बुझ्न सक्दैनौं । यस्तो विश्लेषणले संस्कृतिको गहिराइलाई बेवास्ता गर्छ । र, केवल देखिने पक्षमा ध्यान दिन्छ । परिणामस्वरूप हामी सांस्कृतिक अभ्यासको गलत व्याख्या गर्न पुग्छौं । र, वास्तविक अर्थलाई बुझ्न सक्दैनौं । यस्तो बेला, सांस्कृतिक द्वन्द्वको खतरा हुन्छ । संस्कृतिलाई सहीरूपमा बुझ्न यसको प्रतिकात्मक पक्षलाई गहिराइमा बुझ्न आवश्यक छ । 

लेखक मानवशास्त्री, इन्जिनियर तथा अनुसन्धानकर्ता हुन् ।